|
Phát ngôn gây thù hận (hate speech)
đang là vấn đề gây đau đầu cho nhiều chính phủ trên thế giới. Theo Ủy ban
châu Âu (EC), có thể hiểu “hate speech” gồm các hình thức phát ngôn gieo rắc
hoặc ủng hộ sự thù hận sắc tộc, bài ngoại, cũng như những phát ngôn sỉ nhục,
kỳ thị do thiếu khoan dung đối với sự khác biệt. Từ đó có thể hiểu, phát ngôn
gây thù hận là phát ngôn mang nội dung phỉ báng một người hoặc nhóm người nào
đó với mục đích chủ yếu là gieo rắc thù hận, sự căm ghét, thúc đẩy hành vi
bạo lực vì những lý do liên quan tôn giáo, sắc tộc, giới tính,... và là tác
nhân ảnh hưởng rất nguy hiểm đến an toàn xã hội. Ông C.Wolf (C.Uốt - tác giả
cuốn sách Viral hate: containing its spread on the Internet, tạm dịch: Kiểm
soát sự thù hận lan truyền trên mạng) mới công bố một số liệu điều tra khiến
nhiều người phải giật mình, đó là: “Mỗi phút trên Internet (in-tơ-nét) có
khoảng 500 website mới, 300 nghìn tweet (mẩu tin nhỏ), 40 nghìn cập nhật
trạng thái Facebook, 600 giờ nội dung YouTube được post lên.
Trong đó nhiều nội dung, hình ảnh, bình luận, video (vi-đê-ô) chứa đầy những
phát ngôn khơi gợi sự thù hận... nhằm đe dọa, quấy rối (thường nhắm vào những
người thuộc nhóm thiểu số), chiêu mộ và khuyến khích những người có thái độ
căm ghét tương tự, thậm chí xúi giục tiến công người khác ngoài đời thực. Sự
thù hận trên mạng còn hơn cả “ô nhiễm”, nó ảnh hưởng tới con người rất nghiêm
trọng”. Trước vấn đề này, Bộ trưởng phụ trách các vấn đề trẻ em và bình đẳng
của Na Uy S.Horne (H.Hô-ne) khẳng định: “Phát ngôn thù hận chính là mối đe
dọa đối với quyền tự do ngôn luận, vì nó nhằm vào các nhóm yếu thế như người
có khuyết tật, người đồng tính, chuyển giới hay các nhóm thiểu số khác. Mạng
xã hội và internet đã mở ra nhiều không gian để đối thoại… nhưng những phát
ngôn thù hận thường lan tỏa nhanh và thường xuyên ở mọi nền tảng thông tin,
gây ra sự sợ hãi, và là lý do khiến mọi người tránh né các cuộc thảo luận
công khai. Điều này có thể khiến những tiếng nói quan trọng đáng lý cần được
lắng nghe lại im lặng”. Qua đó có thể thấy, nếu mạng xã hội được sử dụng đúng
cách sẽ là một công cụ rất hữu ích trong đời sống của con người hiện đại,
nhưng đáng tiếc, lại có một số người lợi dụng và biến internet thành công cụ
thể hiện thái độ phân biệt chủng tộc, kích động và truyền bá sự thù hận, bạo
lực.
Con số hơn 35 triệu người dùng mạng xã hội
(chiếm khoảng 37% dân số) cho thấy Việt Nam đang có tỷ lệ người sử dụng mạng
xã hội cao so với tỷ lệ trung bình trên toàn cầu là 31%. Tuy nhiên, theo kết
quả từ Chương trình nghiên cứu internet và xã hội (VPIS), 78% số người được
hỏi đều khẳng định từng là nạn nhân của phát ngôn gây thù ghét trên mạng xã
hội, hoặc có biết những trường hợp tương tự. Cũng theo nghiên cứu của VPIS,
các trường hợp phát ngôn gây thù ghét của người sử dụng mạng thể hiện tập
trung: nói xấu, phỉ báng (61,7%); vu khống, bịa đặt thông tin (46,6%); kỳ thị
dân tộc (37,01%); kỳ thị giới tính (29,03%); kỳ thị khuyết tật (21,76%); kỳ
thị tôn giáo (15,09%)… Thực tế cho thấy, với không ít người, sự thù ghét với
tính cách là nhu cầu tiêu cực của cá nhân thể hiện qua phát ngôn gây thù ghét
đã được internet tạo cơ hội để phóng chiếu một cách tùy tiện, nhất là từ khi
mạng xã hội phát triển thì điều này có xu hướng ngày càng tệ hại, và không
được kiểm soát. Theo TS Đặng Hoàng Giang, Phó Giám đốc Trung tâm nghiên cứu
phát triển và hỗ trợ cộng đồng: “Giờ đây, tham gia mạng xã hội có thể khiến
bạn trải qua những chấn động tâm lý, sợ hãi, cuộc sống bị phá hủy. Thậm chí,
nhiều người tìm tới cái chết để chạy trốn sự nhục nhã và những cơn bão căm
ghét. Lý do có nhiều, trong đó có tâm lý bầy đàn, sự vô cảm được khuyến khích
bởi công nghệ, sự tàn nhẫn được sổ lồng bởi sự ẩn danh và qua đó cảm giác có
lỗi và trách nhiệm cá nhân bị tê liệt”.
Trên thế giới, “hate speech” là một vấn đề
gây bức xúc, buộc các chính phủ phải có biện pháp mạnh tay xóa bỏ triệt để
các phát ngôn không lành mạnh. Một trong những vụ “hate speech” nổi bật gần
đây là việc nữ diễn viên da mầu người Mỹ L.Jones (L.Giôn-ni) đã bị sỉ nhục
thậm tệ sau khi bộ phim Ghostbusters (Biệt đội săn ma) được phát
hành năm 2016, mà cô là một trong năm diễn viên chính. Jones đã phải hứng
chịu những lời chế giễu, phỉ báng, thậm chí bị công kích từ mạng xã hội chỉ
vì cô là diễn viên da mầu và có ngoại hình xấu, hay có người dùng facebook
chế ảnh dung tục để gửi đến cô… Những lời lăng mạ đã làm Jones bị tổn thương
nặng nề, buộc cô phải viết trên Twitter rằng: “Twitter, tôi biết là bạn rất
tôn trọng quyền tự do ngôn luận, nhưng cần phải tôn trọng những nguyên tắc cư
xử, khi bạn cho phép gieo rắc thù hận như thế”. Thậm chí, tờ The
Guardian (Người bảo vệ) đã gọi đây là nạn “bạo hành trực tuyến”. Ngay cả
các mạng xã hội lớn như Facebook, Twitter, YouTube,... đều
phải thừa nhận rằng, các phát ngôn gây thù hận không chỉ ảnh hưởng tiêu cực
tới đối tượng bị công kích, mà còn tới cả những người có xu hướng cởi mở,
nhân ái, không tán đồng việc phân biệt đối xử. Dù các mạng này đều cài đặt
tính năng thông báo vi phạm cho phép người dùng báo cáo những nội dung không
lành mạnh, kích động thù hận, chia rẽ cộng đồng, nhưng hầu hết các báo cáo
đều chậm hơn một bước, tức là thường diễn ra sau khi phát ngôn đã được truyền
đi, do đó ít nhiều ảnh hưởng đến cộng đồng nói chung. Chưa kể, không ít nội
dung độc hại bị “bỏ sót”, không bị xóa bỏ, cụ thể: chỉ có khoảng 46% những
phát ngôn này bị xóa bởi Facebook. Tỷ lệ này ở YouTube là 10%
và ở Twitter là 1%...
Trong Công ước quốc tế về các quyền dân sự
và chính trị (được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua ngày 16-12-1966), tại
khoản 2, Điều 20 nêu rõ: “Mọi chủ trương gây hằn thù dân tộc, chủng tộc hoặc
tôn giáo để kích động sự phân biệt đối xử về chủng tộc, sự thù địch, hoặc bạo
lực đều phải bị pháp luật nghiêm cấm”. Tháng 6-2016, Ủy ban Châu Âu (EC) đã
ký thỏa thuận với các công ty công nghệ lớn nhằm ngăn chặn sự lan rộng của
những phát ngôn có tính chất khơi gợi sự thù hận đang ngày càng nhiều trên
mạng. Theo đó, EC cùng với Facebook, Twitter, YouTube và Microsoft cùng
công bố quy chuẩn ứng xử gồm hàng loạt cam kết ngăn chặn sự phát tán của phát
ngôn thù hận trên mạng. Một trong các điều kiện mà EC đưa ra là những phát
ngôn mang tính tiêu cực phải được Facebook, Twitter, YouTube xóa
bỏ khỏi mạng xã hội trong vòng 24 giờ sau khi nhận được thông báo. Đồng thời
EC cho rằng, mỗi quốc gia cũng cần đưa ra các đạo luật nhằm hạn chế và tiến
tới xóa bỏ hoàn toàn những phát ngôn đi quá giới hạn vì chúng bị coi là “lạm
dụng” quyền tự do ngôn luận. Như tại Pháp, pháp luật quy định rất rõ việc cấm
các phát ngôn thù hận, tiến công “tinh thần” cá nhân; thí dụ: hành vi xúc
phạm người khác tại nơi công cộng liên quan đến chủng tộc, giới tính, đồng
tính, hay người khuyết tật có thể bị phạt tới sáu tháng tù và 22.500 euro
(ơ-rô). CHLB Đức cũng ủng hộ các quy chuẩn ứng xử của EC bằng cách hợp tác
với Facebook để gỡ bỏ thông tin độc hại mang tính chất phân biệt
chủng tộc và bài ngoại. Chính phủ nước này đã thông qua điều luật bất cứ mạng
xã hội nào không gỡ bỏ các tin giả, phát ngôn gây thù ghét hay các thông tin
bất hợp pháp khác sẽ nhận hình phạt lên tới 50 triệu euro. Vừa qua, Quốc hội
Nhật Bản cũng vừa thông qua luật ngăn chặn phát ngôn thù hận (bao gồm sự bôi
nhọ hoặc đe dọa người khác trên mạng xã hội)…
Trước nạn “hate speech” trên mạng xã hội, Việt
Nam đã có biện pháp ngăn chặn và xử lý kịp thời. Tại khoản 1, Điều 5, Nghị
định 72/2013/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ
internet và thông tin trên mạng các hành vi bị nghiêm cấm bao gồm: “Lợi dụng
việc cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng nhằm mục đích:
a. Chống lại Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; gây phương hại đến
an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội; phá hoại khối đại đoàn kết dân tộc;
tuyên truyền chiến tranh, khủng bố; gây hận thù, mâu thuẫn giữa các dân tộc,
sắc tộc, tôn giáo; b. Tuyên truyền, kích động bạo lực, dâm ô, đồi trụy, tội
ác, tệ nạn xã hội, mê tín dị đoan, phá hoại thuần phong, mỹ tục của dân tộc;
c. Tiết lộ bí mật nhà nước, bí mật quân sự, an ninh, kinh tế, đối ngoại và những
bí mật khác do pháp luật quy định; d. Đưa thông tin xuyên tạc, vu khống, xúc
phạm uy tín của tổ chức, danh dự và nhân phẩm của cá nhân; đ. Quảng cáo,
tuyên truyền, mua bán hàng hóa, dịch vụ bị cấm; truyền bá tác phẩm báo chí,
văn học, nghệ thuật, xuất bản phẩm bị cấm; e. Giả mạo tổ chức, cá nhân và
phát tán thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật xâm hại đến quyền và lợi
ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân”. Để ngăn chặn tình trạng phát ngôn gây thù
hận trên mạng xã hội ngày càng diễn biến phức tạp, bên cạnh các chế tài cứng
rắn, đủ mạnh, xử lý kịp thời các hành vi vi phạm, cần đề cao vai trò và trách
nhiệm của các công ty cung cấp nền tảng dịch vụ mạng xã hội trong việc đưa ra
giải pháp hiệu quả để ngăn chặn những phát ngôn gây thù hận. Mỗi người sử dụng
mạng xã hội cần tự ý thức trách nhiệm trước mọi hành xử, phát ngôn trên mạng
xã hội để góp phần xây dựng một xã hội thông tin lành mạnh, hữu ích cho cộng
đồng.
|
